Βιογραφικό

Υπηρεσίες

Βιβλία

Άρθρα

Συχνές Ερωτήσεις

Δραστηριότητες

Επικοινωνία

Σύγχρονα μοντέλα αρρενωπότητας



ΜΕΡΟΣ Α’

«Είναι να αναρωτιόμαστε πού πήγε ο καλός παλιός ανδρισμός, αυτός του μπαμπά και του παππού, των ανδρών που ήξεραν πώς να πεθαίνουν στον πόλεμο και να διαφεντεύουν το σπίτι με υγιή εξουσία", αναφέρει η Virginie Despentes στο βιβλίο της «King Kong théorie».
Παρατηρούμε να αναπτύσσεται σε κάποιους κύκλους η ρητορική της «κρίσης του ανδρισμού». Με την ευκαιρία αυτή γίνεται προσπάθεια (ή έστω λανθάνει υποσυνείδητα η τάση) να επιβεβαιωθεί ένας ριζικός διαχωρισμός ανάμεσα στο αρσενικό και το θηλυκό και να ταυτιστεί το πρώτο με στερεότυπες αξίες, απειλούμενες τάχα από τη διεκδίκηση της ισοτιμίας. Βέβαια, γύρω μας παρατηρούνται και κάποια φαινόμενα σε αύξηση, κάποια «συμπτώματα» με ανησυχητικές διαστάσεις που πλέον απασχολούν καθημερινά τον τύπο (αυτοκτονίες, βίαιες συμπεριφορές με σεξιστικό χαρακτήρα κ.λπ), που αποδίδονται στην κρίση ταυτότητας που αντιμετωπίζουν οι άνδρες. Πριν όμως περάσουμε στην ανάλυση της αιτιοπαθογένειας, θα προτείνω απλά τον προβληματισμό πάνω στα δεδομένα που έχουμε: Ο παλιού τύπου «ανδρισμός» όπως κάποιοι τον νοσταλγούν (ο ουσιαστικά ουτοπικός, αφού οι κοινωνικοιοκονομικές αλλαγές και οι νέες αντιλήψεις είναι ήδη εδώ με βάση τις σύγχρονες στατιστικές), μπορεί να αποτελεί επιθυμητή λύση του προβλήματος; Ή αντιθέτως αποτελεί σοβαρό παράγοντα επικινδυνότητας, ακριβώς επειδή οδηγεί σε σύγχυση και αδιέξοδο; Η ερώτηση είναι ρητορική…
Γύρω μας κάποιοι μιλούν για «εύθραυστο ανδρισμό», για «συμπεριφορές υπεραναπλήρωσης» και άλλοι για «ηγεμονική» και ακόμη για «τοξική αρρενωπότητα», όπως η Susan Douglas, καθηγήτρια Επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο του Michigan και οι αμερικανοί συνάδελφοι ψυχολόγοι. Τίθεται λοιπόν σειρά ερωτημάτων: Υπάρχει σήμερα ενός μόνο είδους αρρενωπότητα ή πολλές σύγχρονες μορφές που εκδηλώνονται διαφορετικά στις ομάδες και στις σχέσεις; Η «αρρενωπότητα» είναι έννοια κοινωνικά μεταβαλλόμενη, είναι ανοικτή στην εξέλιξη και αλλάζει νοηματοδοτήσεις. Ο τύπος της αρρενωπότητας που είναι πολιτισμικά κυρίαρχος σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικοοικονομικό και ιστορικό πλαίσιο ονομάζεται σύμφωνα με τον Kimmel «ηγεμονική αρρενωπότητα». Ο όρος «ηγεμονική» υποδηλώνει μια θέση προτεραιότητας και εξουσίας σε σχέση με τις άλλες αρρενωπότητες που συνυπάρχουν αλλά και σε σχέση με τη διάκριση των φύλων. Τι είναι λοιπόν αυτό που λέγεται ότι χάνεται; Οι πραγματικοί άνδρες ή μήπως τα στερεότυπα μιας κυρίαρχης αντίληψης; Οπότε μήπως τελικά απελευθερώνονται μέσα στον άνδρα συναισθήματα που ήταν ταμπού μέχρι προ τινός και τώρα, σε μια πρώτη φάση, δυσκολεύεται να τα διαχειριστεί; Και τελικά, μέσα σε όλα αυτά, τι από την αρρενωπότητα μπορούμε να πούμε ότι είναι έμφυτο και τι αποτελεί κοινωνική κατασκευή; Τι είναι αλήθεια και τι μύθος; Ως ψυχολόγος και σεξολόγος θα προσεγγίσουμε το θέμα από το δικό μας επιστημονικό αντικείμενο, αλλά θα δούμε και τη συνεισφορά άλλων επιστημών χωρίς να επεκταθούμε. Εμείς εδώ θα περιοριστούμε στο να εξετάσουμε την έννοια της αρρενωπότητας από την άποψη της ευαλωτότητας του «πάσχοντος υποκειμένου», που συναντούμε στην κλινική μας πρακτική. Πώς έφθασε σε μας ο άνδρας που δυσκολεύεται να εμπλακεί συναισθηματικά σε ερωτική σχέση, που είναι εγκλωβισμένος στη βιομηχανία του πορνό, που χάνει εύκολα τη στύση του όταν δεν αισθάνεται αρκετά επιβεβαιωμένος ή που μέσα στον πανικό των μηχανισμών υπεραναπλήρωσης συγχέει τον ανδρισμό με τη βία και το σαδισμό; Και ακόμη μήπως θα έπρεπε να είμαστε φειδωλοί με το χαρακτηρισμό «τοξική» για την εμμονή σε μια ξεπερασμένη «κυριαρχική» αρρενωπότητα; Ως ορολογία βέβαια ισχύει και άρχισε να χρησιμοποιείται από την κοινωνική και κλινική ψυχολογία για να αναλύσει την ακραία αυτή μορφή αρρενωπότητας που δεν πληγώνει μόνο τους άλλους – ειδικά γυναίκες, παιδιά και ομοφυλόφιλους άνδρες – αλλά και τους ίδιους τους «τοξικά» αρρενωπούς άνδρες. Όμως επειδή ο όρος έγινε αντικείμενο παρεξήγησης και αντιπαράθεσης, καταλήγει τελικά να απομακρύνει από τους χώρους της ψυχικής υγείας εκείνους τους άνδρες που μπορεί να χρειάζονται τη μεγαλύτερη βοήθεια… Και δυστυχώς υπάρχουν ακόμη πολλοί!
Η APA (Αμερικανική Ομοσπονδία Ψυχολογίας) δημοσίευσε φέτος νέες κλινικές οδηγίες για να βοηθήσει τους επαγγελματίες σχετικά με κάποια θέματα των ανδρών και των αγοριών. Προειδοποιούν ότι «η παραδοσιακή ιδεολογία περί αρρενωπότητας που χαρακτηρίζεται από επιβολή, επιθετικότητα και συναισθηματική καταπίεση έχει αποδειχθεί ότι περιορίζει την ψυχολογική ανάπτυξη των ανδρών, τη συμπεριφορά τους, έχει ως αποτέλεσμα στην έντονη προσκόλληση στο ρόλο και ενισχύει τη σύγκρουση μεταξύ των δυο φύλων, ενώ παράλληλα επηρεάζει αρνητικά την ψυχική και τη σωματική υγεία».
Μια πρωτοποριακή μελέτη της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας από το 2017, έδειξε ότι η έκθεση σε άκαμπτα πρότυπα για το φύλο που μπορεί να τεθούν σε παιδιά έως την ηλικία των 10 έως 11 ετών, αυξάνει την πιθανότητα των αγοριών να υποφέρουν ή να οδηγηθούν στην αυτοκτονία. Όπως δείχνει και μια άλλη αμερικανική έρευνα του 2011 οι άνδρες που ασχολούνται υπερβολικά με την ανδρισμό τους, είναι πολύ λιγότερο πιθανό να αναζητήσουν προληπτικά βοήθεια σε σχέση με εκείνους που είναι λιγότερο ανήσυχοι για την αρσενική τους ταυτότητα. Είναι επίσης λιγότερο πρόθυμοι να ζητήσουν ψυχοθεραπεία. Η ΑPA συνδέει αυτές τις συμπεριφορές με τους κατά πολύ υψηλότερους δείκτες αυτοκτονιών μεταξύ των αντρών απ’ ό,τι μεταξύ των γυναικών. «Όταν προσπαθούμε να κατανοήσουμε τον πολύπλοκο ρόλο της αρρενωπότητας στις ζωές διαφορετικών αγοριών και ανδρών, είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι το φύλο είναι ένα μη δυαδικό κατασκεύασμα που διακρίνεται από το σεξουαλικό προσανατολισμό», λένε οι ειδικοί. «Ιστορικά, η παραδοσιακή αρρενωπότητα έρχεται με μια ετεροκανονική παραδοχή, η οποία «μπορεί να αποκλείσει κάποια άτομα από μια εγγενή έννοια της ανδρικής ταυτότητας οδηγώντας στην πίεση να υιοθετήσουν κυρίαρχους αρσενικούς ρόλους ώστε να μειώσουν τα συναισθήματα του μειονοτικού στρες» λέει η APΑ. Οι διαφορετικοί κατά οποιονδήποτε τρόπο άνδρες ή ομάδες, συμπεριλαμβανομένων των εθνοτικών μειονοτήτων, είναι επίσης συχνά στόχοι πρόσθετων στερεοτύπων. Οι ψυχολόγοι, όπως συνιστά η APA, πρέπει να επιδιώξουν να κατανοήσουν όχι μόνο τις περιπλοκές της αρρενωπότητας και το πλαίσιο της, αλλά και να ενθαρρύνουν επίσης την εκπαίδευση των κοινοτήτων (δασκάλους, θρησκευτικούς ηγέτες, αθλητές, γονείς). Αυτό μπορεί να απαιτεί από τους ψυχολόγους να επανεξετάσουν «τις δικές τους αντιλήψεις και πιθανές αντιδράσεις προς τα αγόρια, τους άνδρες και την αρρενωπότητα», ιδιαίτερα κατά την αντιμεταβίβαση μέσα στην θεραπευτική σχέση.
Ο Philippe Brenot, καθηγητής Σεξολογίας στο Παρίσι και συγγραφέας παρουσιάζει στο «Les Hommes, le sexe et l’amour» τα αποτελέσματα έρευνας (2010-2011) που έκανε μέσω Internet σε 2 000 άνδρες ετεροφυλόφιλους, που ζουν με τη σύντροφό τους, παρατηρεί ότι τα σημερινά ζευγάρια βασίζονται ουσιαστικά σε μια «σχεσιακή σεξουαλικότητα», η οποία συνεπάγεται την ισότητα των συνδιαλλαγών και την αμφισβήτηση της ανδρικής εξουσίας. Επομένως, υπάρχει κάτι που μπορεί να βιωθεί ως «απειλή», δεδομένου ότι η σεξουαλική απόδοση των ανδρών εξαρτάται τώρα από την αμοιβαιότητα της σχέσης τους και το συνυπολογισμό της επιθυμίας της συντρόφου τους. Σύμφωνα με τη γαλλική αυτή μελέτη υπάρχουν ακόμη για το 1/3 του πληθυσμού νοοτροπίες machο, αλλά οι κώδικες αλλάζουν. Βλέπουμε πορτραίτα ανδρών ρομαντικών, τρυφερών και ευαίσθητων. Οι πανοπλίες ράγισαν, οι μάσκες έπεσαν… Ο άνδρας είναι πλέον απογυμνωμένος από την εξουσιαστική θέση του ως παντοδύναμος για να αποτελέσει αντικείμενο του βλέμματος των γυναικών και των προσδοκιών τους (συμπεριλαμβανομένων και των σεξουαλικών).
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, κυριευμένοι από το άγχος, κάποιοι άνδρες αναζητούν στη συνέχεια καταφύγιο σε μια σεξουαλική απόδοση που θα τους επιτρέψει να αποδείξουν «ποιοι είναι πραγματικά». Αλλά και πάλι, χωρίς να υπολογίζουμε τη χειραφέτηση ορισμένων γυναικών που τολμούν να δηλώσουν την επιθυμία τους δυνατά και άφοβα. Και το φάντασμα της μοιραίας γυναίκας, που είναι ακόρεστη και ευνουχιστική (ανα) γεννιέται. Σε ένα πρόσφατο άρθρο ο ψυχαναλυτής Vincent Estellon, αφού υπενθυμίσει ότι το 1918 ήδη, ο Φρόιντ υπέθετε ότι υπάρχει στον άνδρα ο φόβος μήπως τελικά αποδυναμωθεί από τη γυναίκα, μήπως μολυνθεί με παθητικότητα που θα τον αποχαυνώσει μετά από την επαφή, γράφει τα εξής: «Εκείνος κουρασμένος, ενώ εκείνη είναι πιθανό να θέλει ξανά.. ο άνδρας συνειδητοποιεί ότι η γυναίκα, ισχυρή με τις απολαύσεις που του παρέχει, κατέχει τη δύναμη της επιρροής επάνω του. Μπροστά στον κίνδυνο της θηλυκής κυριαρχίας, o υποβιβασμός των γυναικών είναι ένας αποτελεσματικός ελιγμός για τον άνδρα που φοβάται να χάσει τη δύναμή του και τη φαλλική του εξουσία».

Αλεξάνδρα Μιχοπούλου
Κλινικός Ψυχολόγος (DESS)
Σεξολόγος (DU)